Nguồn gốc: tích Mục Kiền Liên cứu mẹ
Lễ Vu Lan bắt nguồn từ kinh Vu Lan Bồn. Theo kinh, ngài Mục Kiền Liên, một trong mười đại đệ tử của Đức Phật, sau khi đắc đạo dùng thần thông thấy mẹ là bà Thanh Đề đang chịu khổ trong cảnh ngạ quỷ. Ngài dâng cơm, nhưng cơm vừa đưa lên miệng đã hóa thành lửa.
Đức Phật dạy rằng sức một người không cứu được, phải nhờ sức chú nguyện của chư Tăng mười phương vào ngày rằm tháng Bảy – ngày chư Tăng mãn hạ an cư (lễ Tự tứ). Ngài Mục Kiền Liên làm theo và mẹ ngài được thoát khổ. Từ câu chuyện này, rằm tháng Bảy trở thành mùa báo hiếu.
Tên gọi "Vu Lan" nghĩa là gì?
"Vu Lan Bồn" là phiên âm từ tiếng Phạn Ullambana, thường được dịch là "giải đảo huyền" – cứu những người bị treo ngược, hình ảnh chỉ nỗi khổ cùng cực.
Ở Việt Nam, lễ Vu Lan đã có từ lâu: theo Đại Việt sử ký toàn thư được báo Giác Ngộ dẫn lại, năm 1118 vua Lý Nhân Tông mở lễ Vu Lan Bồn để cầu siêu cho Linh Nhân Hoàng thái hậu.
Vu Lan và "xá tội vong nhân"
Rằm tháng Bảy mang hai lớp nghĩa. Lớp Phật giáo là Vu Lan báo hiếu: cúng dường Tam bảo, cầu siêu cho tổ tiên, cầu an cho cha mẹ còn sống. Lớp dân gian là ngày xá tội vong nhân, khi dân gian quan niệm các vong hồn được tha tội, nên nhiều nhà bày lễ cúng cô hồn ngoài trời với cháo, gạo, muối.
Rằm tháng Bảy cũng là Tết Trung Nguyên trong hệ Tam nguyên, cùng với Thượng nguyên (rằm tháng Giêng) và Hạ nguyên (rằm tháng Mười).
Phong tục mùa Vu Lan
Các chùa tổ chức lễ Vu Lan, thường trong nhiều ngày của tháng Bảy, với tụng kinh, thuyết giảng, thắp nến tri ân, thả hoa đăng. Nghi thức bông hồng cài áo rất phổ biến: người còn mẹ cài hoa hồng đỏ, người đã mất mẹ cài hoa trắng.
Ngày nay, ý nghĩa báo hiếu được mở rộng sang tri ân thầy cô, đất nước, các anh hùng liệt sĩ. Nhiều vị tu sĩ khuyên rằng mâm cúng có thể đơn giản – nước sạch, hoa, hương – và Phật giáo không dạy đốt vàng mã.