Tên gọi: Nguyên Tiêu, Thượng Nguyên
"Nguyên tiêu" nghĩa là đêm rằm đầu tiên của năm. Theo cách chia cũ, một năm có ba ngày rằm lớn gọi là Tam nguyên: rằm tháng Giêng là Thượng nguyên, rằm tháng Bảy là Trung nguyên và rằm tháng Mười là Hạ nguyên.
Báo Giác Ngộ cho biết ngày này còn được gọi là Tết Trạng nguyên, gắn với tục xưa nhà vua mở tiệc trong vườn ngự, mời các vị đỗ đạt thưởng trăng, ngắm hoa, làm thơ.
Lịch sử và ý nghĩa tâm linh
Theo Báo Điện tử Chính phủ, từ thời Lý, các làng mở hội ca hát, đua thuyền dịp rằm tháng Giêng; thời Trần, triều đình có lễ "triều đăng" quanh cây đèn Quảng chiếu, kèm đốt pháo hoa, múa rối.
Với Phật giáo, ngày mùng 1 và rằm hằng tháng là ngày lễ Phật, và rằm tháng Giêng – ngày rằm đầu năm – được coi trọng hơn cả. Dân gian có câu "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng", có nơi nói "cúng cả năm không bằng rằm tháng Giêng".
Phong tục ngày rằm tháng Giêng
Nhiều người lên chùa lễ Phật, cầu an đầu năm; các chùa lớn có lễ cầu an, thắp đèn. Ở nhà, các gia đình làm mâm cúng gia tiên, có nhà cúng thêm Thổ Địa, Thần Tài.
Gia đình theo đạo Phật thường cúng và ăn chay với xôi, chè, đậu phụ, rau quả. Ở miền Trung, nhiều nhà không theo đạo Phật vẫn cúng xôi, chè kèm các món mặn. Mâm cúng chay hay mặn là tùy phong tục từng nhà.
Ngày Thơ Việt Nam
Rằm tháng Giêng hằng năm cũng là Ngày Thơ Việt Nam, với hoạt động chính tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội) và các đêm thơ, hội thơ ở nhiều địa phương.
Ngày Thơ được khơi nguồn từ bài thơ "Nguyên tiêu" (Rằm tháng Giêng) mà Chủ tịch Hồ Chí Minh viết ở chiến khu Việt Bắc năm 1948, với hình ảnh trăng xuân trên sông nước.