Sự tích "hai ông một bà"
Truyện dân gian kể về đôi vợ chồng Trọng Cao và Thị Nhi. Vì nghèo khó, hay cãi vã, Thị Nhi bỏ đi và lấy Phạm Lang. Về sau Trọng Cao đi ăn xin, tình cờ gặp lại vợ cũ; trong một tai nạn hỏa hoạn ở đống rơm, lần lượt cả ba người cùng chết.
Cảm thương tình nghĩa ấy, Ngọc Hoàng phong cả ba làm thần cai quản bếp núc, nhà cửa – từ đó có hình ảnh Táo quân "hai ông một bà". Việc ai giữ vai Thổ Công, Thổ Địa hay Thổ Kỳ có nhiều dị bản khác nhau.
Theo Báo Điện tử Chính phủ, Táo quân của người Việt có gốc từ ba vị Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ trong Đạo giáo Trung Hoa, được Việt hóa bằng câu chuyện tình nghĩa trên.
Ý nghĩa ngày 23 tháng Chạp
Dân gian quan niệm mỗi nhà có một vị Táo quân chứng kiến mọi việc trong bếp, nơi khó giấu điều gì. Ngày 23 tháng Chạp, Táo quân về trời tâu với Ngọc Hoàng chuyện tốt xấu của gia đình, rồi trở lại vào chiều 30 Tết (có nơi là đêm giao thừa).
Theo GS.TS Ngô Đức Thịnh, ý nghĩa sâu xa của tục này là răn dạy đạo đức: sống tử tế để "bản tấu" cuối năm tốt đẹp. Lễ tiễn Táo quân cũng được coi là mốc mở đầu chuỗi nghi lễ Tết Nguyên Đán.
Lễ vật và khác biệt vùng miền
Lễ vật thường có mũ, áo, hia cho Táo quân, vàng mã, hương hoa; có nhà thêm mâm cỗ hoặc xôi gà. Miền Bắc (từ Nghệ An trở ra) hay cúng cá chép sống rồi thả ra sông hồ, gắn với hình ảnh cá chép vượt vũ môn hóa rồng, đưa Táo quân lên trời.
Miền Trung và miền Nam thường không dùng cá chép sống mà đốt hình ngựa, chim in mộc bản bằng giấy, cúng chè, trái cây, bánh kẹo; miền Nam có bánh thèo lèo. Nhiều gia đình dùng cá chép giấy đi kèm bộ mũ áo.
Có phải cúng trước 12 giờ trưa?
Nhiều người tin phải cúng trước giữa trưa để Táo quân kịp lên đường. GS.TS Ngô Đức Thịnh cho biết chưa có sách nào quy định như vậy: cúng sáng hay chiều đều được, cúng đúng ngày 23 là tốt nhất, không nên cúng quá sớm, và quan trọng nhất là lòng thành chứ không phải mâm cao cỗ đầy.
Khi thả cá chép, nên thả nhẹ ở chỗ nước sạch, không thả cả túi ni lông hay vứt đồ lễ xuống sông hồ.