Nguồn gốc: vẫn còn nhiều giả thuyết
Theo báo Nhân Dân, sử sách chính thống chưa ghi rõ Tết Trung Thu bắt đầu từ bao giờ. Một số tác giả như Phan Kế Bính, Nguyễn Văn Huyên chép lại các tích từ Trung Hoa, chẳng hạn chuyện vua Đường Minh Hoàng lên cung trăng; nhiều người khác cho rằng lễ hội gắn với nền nông nghiệp bản địa.
Nhà nghiên cứu Lê Văn Siêu từng liên hệ việc chuẩn bị mùa trăng tháng Tám với hình ảnh trên trống đồng Ngọc Lũ. Đây là một cách lý giải, chưa phải kết luận thống nhất.
Thời Lý, Trung Thu đã là lễ hội lớn ở kinh thành Thăng Long, từ cung đình đến dân gian, với yến tiệc, múa rối nước, đua thuyền, múa lân.
Từ "Tết dạm hỏi" đến Tết của trẻ em
Học giả Nguyễn Văn Huyên mô tả Trung Thu xưa còn là dịp trai gái các làng tụ họp lúc chiều tối, hát đối đáp dưới trăng để làm quen, nên có khi được gọi là "Tết dạm hỏi".
Đây cũng là lúc mùa màng vừa xong, nông nhàn, hoa quả dồi dào. Người xưa ngắm màu và hình dạng trăng để đoán mùa vụ; giới nho sĩ thì thưởng trăng, uống trà, làm thơ.
Dần dần, Trung Thu trở thành ngày hội của thiếu nhi. Người lớn chuẩn bị đèn, bánh, đồ chơi để trẻ con vui chơi, đồng thời gửi gắm mong ước con cái học hành tấn tới.
Phong tục và mâm cỗ
Trẻ em rước đèn ông sao, đèn cá chép, đèn kéo quân; nhiều nơi múa lân, đánh trống ếch. Đồ chơi truyền thống có mặt nạ giấy bồi, tò he.
Mâm cỗ Trung Thu thường có bánh nướng, bánh dẻo, mâm ngũ quả và hoa quả theo mùa; gia đình thắp hương gia tiên rồi cùng nhau phá cỗ, ngắm trăng.
Chị Hằng, chú Cuội và cây đa là những nhân vật quen thuộc trong truyện cổ kể cho trẻ nhỏ đêm rằm tháng Tám. Đó là truyện dân gian, mỗi vùng kể một khác.