Tên gọi Đoan Ngọ nghĩa là gì?
"Đoan" là mở đầu, "Ngọ" là giờ Ngọ, khoảng từ 11 giờ đến 13 giờ. Tết còn có tên Tết Đoan Dương.
Mùng 5 tháng 5 âm lịch thường trùng với những ngày nắng nóng kéo dài, sâu bọ sinh sôi, dịch bệnh dễ phát sinh. Từ đó, cái tên dân dã "Tết giết sâu bọ" ra đời.
Truyền thuyết ông Đôi Truân
Một truyền thuyết được VietnamPlus và VOV kể lại: sau một mùa bội thu, sâu bọ kéo đến phá hoại cây trái. Một ông lão tự xưng là Đôi Truân bày cho dân làng lập bàn thờ, dâng bánh tro và hoa quả. Sâu bọ từ đó bị diệt, ông lão biến mất, dân làng từ đó giữ lễ này hằng năm.
Đây là truyện dân gian, phản ánh mong ước của cư dân nông nghiệp là mùa màng không bị sâu bệnh, con người khỏe mạnh qua mùa hè.
Món ăn ngày Đoan Ngọ theo vùng
Theo quan niệm dân gian, sáng sớm vừa ngủ dậy, chưa ăn gì, người ta ăn đồ chua, đồ có men để "diệt sâu bọ" trong người: cơm rượu nếp (miền Bắc ưa rượu nếp cẩm), mận, vải, dưa hấu, có nhà thêm trứng vịt luộc.
Bánh tro (miền Bắc gọi bánh gio, miền Nam gọi bánh ú) làm từ gạo nếp ngâm nước tro, được coi là món mát. Miền Trung thường mua nhiều bánh ú tro để cúng rồi chia nhau; miền Nam có thịt vịt và chè trôi nước.
Những tục khác
Hái lá giờ Ngọ: ở một số nơi, người ta hái kinh giới, tía tô, ngải cứu, lá mùi, lá bưởi vào trưa mùng 5 để nấu nước tắm, xông hoặc phơi khô dùng dần. Đây là kinh nghiệm dân gian; nếu dùng để chữa bệnh nên hỏi ý kiến thầy thuốc.
Khảo cây: ở nông thôn, có người cầm dao gõ vào gốc cây ăn quả, "dọa" cây phải sai quả – một cách bày tỏ mong ước được mùa.
Mâm cúng gia tiên thường có hương, hoa, nước, rượu nếp, hoa quả, bánh tro. Lễ vật khác nhau tùy vùng và tùy gia đình, không có một chuẩn chung.