Tích Giới Tử Thôi
"Hàn thực" nghĩa là ăn đồ lạnh. Tích truyện thường được kể bắt nguồn từ thời Xuân Thu ở Trung Hoa: Giới Tử Thôi theo phò công tử Trùng Nhĩ (sau là Tấn Văn Công) suốt 19 năm lưu vong, có lần cắt cả thịt đùi mình nấu cho chủ ăn.
Khi lên ngôi, Tấn Văn Công quên ban thưởng; Giới Tử Thôi đưa mẹ vào núi ở ẩn. Vua cho đốt rừng để ép ông ra, nhưng hai mẹ con chết cháy. Hối hận, vua cấm đốt lửa nấu ăn ba ngày, từ đó có tục ăn đồ nguội.
Người Việt đã "Việt hóa" ngày lễ
Ở Việt Nam, tục kiêng lửa hầu như không được giữ. Ngày mùng 3 tháng 3 trở thành dịp làm bánh trôi, bánh chay để cúng tổ tiên, lễ Phật, có nơi cúng cả thành hoàng làng, và cả nhà quây quần nặn bánh.
Một số nhà nghiên cứu, như ông Hoàng Triệu Hải được VOV dẫn lời, cho rằng tích Giới Tử Thôi không thật khớp với ngày 3/3 và có thể là lớp nghĩa gắn vào về sau; theo ông, ngày này gắn với lúc chuyển mùa từ xuân sang hạ, quanh tiết Thanh minh, và "ăn lạnh" là mong một mùa hè dịu mát. Đây là một quan điểm, chưa phải kết luận chung.
Bánh trôi, bánh chay và những lớp nghĩa
Bánh trôi là viên bột nếp nhỏ, nhân đường đỏ, luộc chín thì nổi lên, rắc vừng. Bánh chay to và dẹt hơn, nhân đỗ xanh, ăn trong bát với nước đường gừng.
Dân gian gán cho hai loại bánh nhiều ý nghĩa: hình tròn tượng trưng cho sự đủ đầy; bánh trôi – bánh chay ứng với âm – dương; có cách kể còn liên hệ với truyền thuyết trăm trứng, bánh trôi là 50 người con theo mẹ Âu Cơ lên núi, bánh chay là 50 người con theo cha Lạc Long Quân xuống biển. Đó là cách diễn giải dân gian, không phải ghi chép lịch sử.
Khác biệt vùng miền
Tết Hàn Thực là nếp quen ở nhiều tỉnh miền Bắc: gia đình nặn bánh hoặc mua bánh, thắp hương như một nghi thức không thể thiếu. Ở miền Nam, ngày này trầm lắng hơn, chỉ một số gia đình còn giữ; một phần vì sự chuyển mùa ở phương Nam không rõ rệt như miền Bắc.